Brazylia: Dezinformacja przed wyborami

Przed drugą turą wyborów prezydenckich w Brazylii największy rozgłos wywołały w sieci fake newsy o tematyce religijnej. Urzędującego prezydenta katolika próbowano w nich powiązać z okultyzmem, a jego rywalowi zarzucono zamiar odebrania Matce Boskiej z Aparecida tytułu patronki tego kraju.

Według raportu opublikowanego przez Agencia Lupa, brazylijską instytucję fact-checkingową, pod koniec września, a więc jeszcze przed pierwszą turą wyborów prezydenckich, w której zwyciężył konserwatysta Flavio Bolsonaro, w sieci odnotowano gwałtowny skok treści dezinformujących z wykorzystaniem tematów religijnych. Analitycy z NetLab UFRJ - laboratorium badającego Internet z Uniwersytetu w Rio de Janeiro - zwrócili z kolei uwagę, że w tegorocznej kampanii pojawiła się tzw. "dezinformacja spolaryzowana", a operacje dyskredytowania kandydatów na prezydenta prowadzono symetrycznie. Zarówno urzędujący prezydent Lula da Silva, katolik, jak i jego rywal Bolsonaro, protestant, stali się celem masowych manipulacji z wykorzystaniem odniesień do rywalizujących w Brazylii wyznań: katolicyzmu i protestantyzmu.

Według szacunków Pew Research z 2026 roku katolicy są wciąż największą grupą religijną w Brazylii i stanowią 46 proc. wierzących, ale ich odsetek spada. Od lat 80. w Brazylii umacnia się pozycja protestantów, m.in. za sprawą rosnącej popularności Kościoła Powszechnego Królestwa Bożego (IURD), który liczy 8 mln członków i jeszcze większej wspólnoty zielonoświątkowców z Assembleia de Deus (Zbory Boże, w skrócie AD). Oba wyznania mają duże wpływy w brazylijskiej polityce.

Z IURD ściśle powiązana jest partia polityczna Republikanie (port. Republicanos), a biskupi i pastorzy tego kościoła decydują o kształcie list wyborczych. W przeciwieństwie do IURD, AD nie stoi za jedną, konkretną partią polityczną, ale ma za to wpływy m.in. w PL (port. Partido Liberal), nazywanej partią rodziny Bolsonaro i w ugrupowaniu PP (port. Progressistas) Kandydujący w tegorocznych wyborach syn byłego prezydenta Jaira Bolsonaro - Flavio - nie należy jednak ani do IURD ani do AD. W 2024 roku został ochrzczony w kościele Comunidade das Nacoes, dopiero raczkującej, nowej wspólnocie zielonoświątkowej. Wymierzona w niego fala religijnych fake newsów miała według analityków zrazić do niego niezbędny do zwycięstwa elektorat katolicki.

Już we wrześniu w mediach społecznościowych pojawiły się nieprawdziwe twierdzenia, że konserwatywny kandydat na prezydenta ma zamiar odebrać Matce Boskiej z Aparecida tytuł patronki Brazylii. Znaczenie tego katolickiego sanktuarium można porównać do polskiej Jasnej Góry. Jak ustaliły brazylijskie serwisy factcheckingowe Comprova i UOL Confere, z ust Bolsonaro nie padła żadna deklaracja świadcząca o takich zamiarach, a krążące w sieci nagrania zostały sfabrykowane. Brazylijski najwyższy Trybunał Wyborczy (TSE) ostatecznie nakazał platformom społecznościowym usunięcie publikacji zawierających twierdzenie, że Bolsonaro zamierza pozbawić Brazylijczyków patronki. Wcześniej jednak fake news miał niemal milion publikacji i co najmniej 8,5 mln interakcji w ciągu około 55 godzin od pojawienia się w sieci.

Według brazylijskiej sondażowni PoderData był to wedle zasięgów w sieci trzeci najgłośniejszy temat polityczny obecnej kampanii. W kontrze do fałszywej narracji wycelowanej w Bolsonaro w sieci pojawiła się rozpowszechniana już w przeszłości, nieprawdziwe informacje zarzucające urzędującemu prezydentowi Luli związki z okultyzmem. Lula został wychowany w tradycji katolickiej i publicznie uczestniczył np. w obchodach ku czci Matki Bożej z Aparecidy. Jego żona Rosangela da Silva (znana jako Janja) jest niewierząca, ale ma kontakt z religiami afro-brazylijskimi, w tym z Candomble, co prawdopodobnie ułatwiło rozpowszechnianie fake newsa, który na początku października zalał media społecznościowe. Prezydenta i jego żonę oskarżono w nim o poświęcenie Brazylii afro-brazylijskiej bogini Exu i o uczestnictwo w specjalnym, satanistycznym rytuale, który miał się odbyć w pałacu prezydenckim.

Dla uwiarygodnienia tego fake newsa stworzono fikcyjne okładki i nagrania, podszywające się pod znane marki medialne, takie jak informacyjny kanał GloboNews czy tygodnik "Veja". W rzeczywistości, według ustaleń argentyńskiego serwisu Chequeado i agencji fact-checkingowej Lupa, materiały te zostały wygenerowane przez sztuczną inteligencję. Także w tym przypadku zareagował TSE i 15 października nakazał platformom natychmiastowe usunięcie nieprawdziwych treści. Niestety wcześniej fake news zaledwie w ciągu 72 godzin od publikacji miał ponad 10 mln wyświetleń na TikToku i Instagramie. Udostępniali go także powiązani z prawicą znani politycy i influencerzy.

Jak tłumaczą eksperci Lupy i NetLab UFRJ, odwołania do religii w kampaniach dezinformacyjnych przed tegorocznymi wyborami były nieprzypadkowe. Według najnowszych sondaży, m.in. badania instytutu Datafolha z 15 października, wyborcy związani ze wspólnotami ewangelikalnymi masowo (62 proc.) popierają Bolsonaro. Przyciągają ich tradycyjne wartości rodzinne głoszone przez kandydata i jego sprzeciw wobec aborcji i małżeństw jednopłciowych. Jednak do zwycięstwa Bolsonaro potrzebuje także głosów katolików. Ci chcą w większości (53 proc.) głosować na Lulę. Na urzędującego prezydenta zamierzają także oddać głos wyborcy praktykujący synkretyczne religie afro-brazylijskie, takie jak np. Candomble. To wierzenie mające korzenie w Afryce Zachodniej i będące mieszanką wierzeń afrykańskich niewolników przywiezionych do Brazylii z elementami katolicyzmu oraz duchowości rdzennych ludów Ameryki Południowej. Jednak do zwycięstwa Lula potrzebuje także głosów ewangelików, bowiem różnica między nim a Bolsonaro według najnowszych sondaży jest minimalna i zdecydować mogą niewielkie przepływy głosów.

Przed mającą się odbyć w niedzielę 2. turą Bolsonaro ma na razie w sondażach nieco większe szanse na zwycięstwo od Luli. Najnowszy sondaż instytutu Datafolha z 15 października, zamówiony przez dziennik "Folha de S.Paulo" wskazuje, że Bolsonaro może liczyć na 51 proc., a Lula 49 proc, przy marginesie błędu wynoszącym 2 p.p. Instytut RealTime Big Data, w sondażu opublikowanym 20 października przez magazyn "Exame" pokazuje większą, wynoszącą 4 punkty procentowe przewagę Bolsonaro nad Lulą. Identyczny wynik dało badanie z 19 października przeprowadzone przez Instytut PoderData.

Anna Gwozdowska (PAP)

«« | « | 1 | » | »»
Wiara_wesprzyj_750x300_2019.jpg