Japońskie mity

Artanisen Bogini Amaterasu.

Pochodzenie Amaterasu i jej potomków, ich zejście na ziemię i zaprowadzenie na niej porządku, a w końcu ich rządy jako japońskiej rodziny cesarskiej.

Większość opowieści określana dziś jako japońskie mity pochodzi z wieków VII i VIII naszej ery. To najstarszy okres, z którego zachowały się znane nam źródła pisane. Historie o bogach i bohaterach wciąż są na nowo opowiadane i stanowią inspirację dla innych elementów japońskiego folkloru (takich jak opowieści o kami). Zdajemy sobie jednak sprawę z tego, że gdy powstawały, były one rozumiane całkiem inaczej niż dzisiaj. Dla ludzi żyjących w dawnych czasach ważniejsze było zupełnie co innego niż to, co interesuje dzisiejszych badaczy. Choć szczegóły tych mitów zmieniały się przez wieki, ewoluując wraz z japońskim społeczeństwem i nabierając różnych znaczeń, przez co obecnie rozumiemy je inaczej, ich trzon przetrwał.

Dwie najstarsze japońskie księgi, które zachowały się do dziś, Kojiki i Nihonshoki, pochodzą z początku VIII wieku. Obie rozpoczynają się od opowieści o stworzeniu świata i przedstawiają całą historię aż do czasu ich spisania. Ówcześni japońscy czytelnicy postrzegali kroniki jako „historię”, mimo że każda z nich zawierała elementy mitologii, traktowane jako część rzeczywistej przeszłości, a nie jako alegorię czy podania ludowe. Dalsze partie obu kronik koncentrują się na wczesnych dziejach dworu cesarskiego i zawierają szczegółowe relacje, które czasem znajdują potwierdzenie w dokumentach chińskich i koreańskich. Zdarzają się jednak również całkowicie fikcyjne historie.

Mity opowiedziane w Kojiki i Nihonshoki to najlepsze dostępne nam źródło wiedzy o wierzeniach żyjących we wczesnych epokach Japończyków. Niestety nie są to źródła kompletne i nierzadko niezrozumiałe. Historycy analizowali oba teksty przez wieki; dla współczesnych badaczy pozostają one zarówno obiektem czci i zainteresowania, jak i źródłem rozczarowania — niekiedy jednocześnie. Krótko mówiąc, kroniki są chaotyczne, ale nie dysponujemy żadnymi innymi źródłami.

Kojiki to najstarszy zachowany japoński utwór literacki, datowany na 712 rok. Jego tytuł oznacza „Księgę dawnych wydarzeń”. Kronikę rozpoczyna się od opisu powstania świata, a następnie przedstawia rządy cesarzowej-władczyni Suiko (592–628), trzydziestej trzeciej władczyni Japonii. Ten stosunkowo krótki dokument dzieli się na trzy księgi.

Pierwsza — „wysoka” — koncentruje się na bogach niebios, amatsukami 天津神, rodzą się oni i posyłają dwójkę rodzeństwa, Izanagiego 伊邪那岐 i Izanami 伊邪那美, z zadaniem stworzenia materialnego świata. Potomkowie Izanagiego i Izanami to między innymi bogini słońca Amaterasu 天照 oraz żyjący z dala od niej brat Susanoo 須佐之男. Od tej pary pochodzi cała linia bóstw płodności, a wśród nich Ninigi邇邇芸, Niebiański Wnuk, który zstępuje na dopiero co stworzony świat, gdzie jego potomkowie dadzą początek rodzinie królewskiej.

Księgę drugą Kojiki — „średnią” — rozpoczyna opis rządów Jinmu 神武, pierwszego cesarza Japonii i zarazem praprawnuka Ninigiego. Dalej opowiedziane są losy pierwszych piętnastu władców, z których wszyscy uważani są za herosów, istoty zajmujące miejsce pomiędzy bogami a ludźmi.

Trzecia księga — „niska” — przedstawia kolejnych władców: od szesnastego do trzydziestego. Wielu z nich żyło krócej i borykało się z bardziej ludzkimi zmartwieniami niż ich przodkowie. O ile w drugiej księdze dominują półbogowie i legendarni cesarze, o tyle trzecia skupia się na ludzkich monarchach. Owszem, pochodzą oni od bóstw, ale sami nie są już bytami ponadnaturalnymi.

Kojiki otwiera przedmowa, w której zarysowana jest historia księgi. Początkowo składała się ona z serii opowieści przekazywanych ustnie, rzekomo zapamiętanych w latach 90. VII wieku przez tajemniczego dworzanina, znanego jako Hieda no Are 稗田阿礼, o którym wiadomo niewiele, nieznana jest nawet płeć tej osoby. Pokolenie później historie te spisał urzędnik Ō no Yasumaro 太安万侶. Ponieważ przedmowa jest napisana w innym stylu niż pozostała część Kojiki, istnieje podejrzenie, że to fałszerstwo i że została ona dodana później, w IX lub X wieku. Niemniej główny tekst Kojiki był cytowany w innych utworach z VIII wieku, co sugeruje, że już wówczas był dobrze znany i faktycznie pochodzi z czasów wspomnianych w przedmowie. Współcześni uczeni traktują jednak szczegóły zawarte w przedmowie z pewną — a właściwie ze sporą — rezerwą. Samo zaś pochodzenie Kojiki wciąż pozostaje zagadką.

W dziele wyraźnie zarysowana jest główna opowieść, która wyjaśnia pochodzenie Amaterasu i jej potomków, ich zejście na ziemię i zaprowadzenie na niej porządku, a w końcu ich rządy jako japońskiej rodziny cesarskiej. Mnóstwo miejsca poświęcono także genealogii — opisane zostało pochodzenie niemal każdego bóstwa, które służyło Amaterasu i jej dzieciom, walczyło z nimi lub choćby tylko istniało w ich świecie. Każda z tych genealogii kończy się nazwiskiem znanej z historii rodziny z siedmiowiecznego cesarskiego dworu, a przodkowie są powiązani z boginią słońca i jej potomstwem.

Kojiki to nie tylko historia o pochodzeniu cesarskiego rodu, ale także o tym, jak to się stało, że jego członkowie doszli do władzy, oraz dlaczego ich rządy na dworze (i w całej Japonii) są czymś tak oczywistym. W końcu, skoro mój prapradziad złożył hołd lenny rodzinie królewskiej, to czy i moje miejsce nie jest u boku jej członków? Wśród współczesnych badaczy dominuje przekonanie, że pierwotnie Kojiki wcale nie miało być zbiorem mitów, lecz oficjalnym źródłem genealogicznym, dowodzącym, że rodziny arystokratów z cesarskiego dworu służą rodzinie królewskiej właśnie dlatego, że ich przodkowie również im służyli — i to od samej epoki bogów.

Nihonshoki przedstawia te same mity, ale w zupełnie inny sposób. Tytuł księgi, która została ukończona w 720 roku, oznacza „Kroniki Japonii” i w pełni odzwierciedla jej zawartość. Nihonshoki to potężne dzieło podzielone na trzydzieści ksiąg. Uwzględniono w nim o wiele więcej szczegółów niż w Kojiki. Pierwsze dwie księgi opowiadają o „epoce bogów”, a pozostałe dwadzieścia osiem — o rządach pierwszych czter-dzieściorga sześciorga cesarzy aż do cesarzowej-władczyni Jitō (686–696). Okres władania poszczególnych cesarzy został ukazany w sposób typowy dla starożytnych kronik chiń-skich dynastii. Annały poświęcone każdemu z monarchów są podzielone na partie dotyczące lat, miesięcy i dni. Dzięki temu cały tekst czyta się jak źródło historyczne, mimo że w dużej mierze oparty jest na legendach.

Powyższy tekst jest fragmentem książki "Japonia. Przewodnik po bóstwach, bohaterach i duchach". Autor: Joshua Frydman. Wydawnictwo Poznańskie.

Japońskie mity